مبانی و معیارهای «جنگ و صلح» در اندیشه و سیره سیاسی امام علی(ع)

نوع نگرش به جنگ و صلح در اندیشه سیاسی اسلام، از مسائل مهم و بنیادین در فهم چگونگی مواجهه و کنش و اتخاذ راهبردها با دشمنان است. پرسش اصلی آن است که نگرش و سیره عملی امام علی(ع)، با توجه به آموزه‌های نظری و تجربه عملی حکومت‌داری، در مواجهه با جنگ وصلح مبتنی‌بر چه اصول، مبانی و معیارهایی بوده است؟ پژوهش حاضر با هدف تبیین منطق جنگ و صلح در اندیشه و سیره عملی امام علی(ع)، از روش استنطاقی در مطالعه متون نهج‌البلاغه و تحلیل شواهد تاریخی مربوط به جنگ‌های جمل، صفین و نهروان بهره می‌گیرد. در این چارچوب، رویکردهای غایت‌انگارانه و ابزارانگارانه به جنگ و صلح نقد شده و «طریقیت» جنگ ‌و صلح، به‌عنوان رویکرد مختار، برای تبیین دیدگاه امام علی(ع) و صورت‌بندی مباحث در نظر گرفته شده است. یافته‌های این مقاله نشان می‌دهد که رویکرد امام علی(ع) به جنگ ‌و صلح، رویکردی مبتنی‌بر طریقیت است که درمقابل دو دیدگاه غایت‌گرایی و ابزارگرایی به موضوع صلح ‌و جنگ قرار می‌گیرد. براین اساس صلح و جنگ خود سطحی میانی از اهداف است و بخشی از راه محسوب می‌شود؛ نه مقصد نهایی. همچنین صلح‌ و جنگ در پیوند با اهداف غایی دین و فلسفه تأسیس حکومت دینی و مصالح مسلمانان و اقامه عدالت تعریف می‌شود. در این دیدگاه، هرچند صلح ‌و جنگ دو طریق برای رسیدن به هدف هستند؛ اولویت با صلح است و انتخاب مسیر قهرآمیز نبرد، تنها پس از انسداد کامل و فقدان امکان‌پذیریِ تحقق عدالت و حل منازعه از طریق صلح و اتمام حجت دنبال می‌گردد.

چکیده مقاله در پژوهش نامه علوی  -لینک